Euskalkiak

Orri honetan eskualdeetako eta herrietako euskalkiak aurkituko dituzu, bi modutan sailkatuta: Louis Lucien Bonaparteren tradiziozko sailkapenaren eta Koldo Zuazoren egungo sailkapenaren arabera. Horietako bakoitzean klik eginez, euskalkiaren deskribapena eta dagozkion herriak aurkituko dituzu.

Gipuzkera

Arturo Campionek, Bonaparte printzearen mapatik abiatuta, Nafarroako gipuzkeran sailkatu zuen Burunda (Ziordia, Olazti, Altsasu, Urdiain, Iturmendi eta Bakaiku), Ergoiena (Lizarraga, Dorrao, Unanua) eta Etxarri-Aranazko euskara. Arbizutik aurrera, berriz, iparreko goi nafarrera hasten da.

Baina "Nafarroako gipuzkera" etiketa horretan herri guztiok sartzen badira ere, ezin uka euskalki muga bat guztiz argia dagoela Etxarri eta Bakaikuren artean, hau da, behialako Arañaz eskualdearen (Etxarri eta Ergoiena) eta Burundaren artean.

Horrez gain, gipuzkera izena bera ere ez da agian oso egokia, eztabaidagarria baita hizkerok gipuzkerarekin batera sailkatu behar ote diren. Ikertzaileak ez dira denak bat etorri horren gainean. D. Intzak, konparazio, haserre antza hartzen zuen iritzi hori "BurundakoŽko Euskalkia" artikuluan (Euskera III 1922, 3-42):

"L.L.BonaparteŽren ondotik Kanpion jaunak bere GramaticaŽn esan zuan: Naparroan Gipuzkoako euskalkia itzegiten dute urrengo errietan: ZiordiaŽn, OlazagoitiaŽn, AltsasuaŽn, UrdiainŽen, IturmendiŽn, BakaikoaŽn, LizarragabengoaŽn, Etxarri AranatzŽen, UnanuaŽn, LizarragaŽn, eta DorrauŽn (Torrano).

Baño Burundako euskalki orain argitaratzera goazena ez da Gipuzkoakoa, ezta orren aide urbill-urbilla ere.

Gipuzkokoa izatekotan orko urbillengo errietatik sartua izango zala igarririk, OrtzautzeŽn egon nintzan, baita SeguraŽko auzo Urtsaran deitzen duten Naparroko mugatik urbillenekoan. Bi alderdi auetan euskalki berdin xamarrak upatu dittut, baño Burundakotik oso bestelakoak, garai geienetan."

Hizkuntzaren bizitasunaz den bezainbatean ere alde handiak nabari dira: Ergoieneko hiru herriak izanen dira sobrare euskarari bizienik eusten diotenak, euskaldunen proportzioa % ehun inguruan egoten baita. Etxarri Aranatzen proportzio horrek franko behera egiten du, (zenbait iturrik diotenez % 50eraino). Burundan, sartalde muturreko hiru herrietan -Ziordia, Olazti eta Altsasun-, euskera itzalia edo itzali hurren da. Iturmendin ere hizkuntza azken hatsetan dago, eta Bakaikun ere, egoera hobexeagoa den arren, zahar jendearen ahoan baizik ez da aditzen euskararik. Hala ere, ikuspegi tamalgarri honen erdian Urdiain dago, harrigarri bizirik mantentzen baitu euskara, inguru guztian herri erdaldunduak dituelarik.

Inork xeheroagoko informazio nahi badu, Etxarri-Ergoienetako euskararen deskripzio zehatza aurkituko du Etxarri Aranazko Euskara eta Arañaz Elkarteko Hiztegia liburuan (Rafael Carasatorre, Jose Luis Erdozia eta Eugenio Ulaiar). Burundarako ikus Kandido Izaguirre, "Altsasuko euskeraren gai batzuk" eta Damaso Intza "BurundakoŽko Euskalkia", Euskera III (1922), 3-42.

Euskara mintzatuaren ezaugarri orokorrez gain, Nafarroako gipuzkera honako ezaugarrietan aldentzen da batueratik:

morfologia (aditza, izena), fonetika, lexikoa eta sintaxia.

 

MORFOLOGIA

ADITZA

1-Adizki sintetikoen lehenaldian -a- agertzen da: nakan, zakien, ... etb., (batua neukan, zekien... etb.):

Ez zakielakos euskeas

berdiñe gertatu behar zakiyola

2-Nafarroako euskara gehienean bezala (Pirinioko hizkeretan ezik, baina bai aezkeran ere), nitzen erabiltzen da Nafarroako gipuzkeran, -n- gabe (bat. nintzen):

eta aitte galduko ote nitzen bildurraaki garraxis

3-Gipuzkeran bezala, laguntzaile iragangaitzean -a + -e ondorengo kontrakzioa -a- da: zan, ziran etb. (batua zen, ziren etb.):

hasi zan ikusita Urbasan gertatzen ai dana

bea fantzan urtien de

ta faten zan Bizkaiaa

Nitzen, giñen eta antzeko adizkiak ere aditzen dira baina bokal harmoniaz sortuak dira (ikus 33. puntua), eta orobat itxurazko zen adizki bat:

hasi zen abionetetati

Orduben goartu giñen

4-Era berean, erlatibo formak ere sartalde eitekoak dira: dan, dala, etb. (batua den, dela):

hasi zan ikusita Urbasan gertatzen ai dana

eztakibielakos mendiko girue nola dan da errespetatzen

eztana gelditzen minutu batien de

Baina zenbatzaile orokorra, jatorri berekoa delarik, dena da Etxarri-Ergoienetan (Burundan dana):

dena euskeas hitzeitten da

 

5-Batuerazko -te aditz pluralgilea (dute), -(b)ie da Etxarrin, Sakanan bezala (debie, zabien, dakibie, etb.):

eztakibienak mendiye errespetatzen

eztakibielakos mendiko girue nola dan da errespetatzen

eta ez zugubien erabaitzen gauze

iak eztebiela hondatzen iak bizi behar dien lekube

beix e bota in dittubiela aurten

Jatorriz, seguraski -ie- da hemengo pluralgilea (<-ee?), beste zenbait adizkitan ikusten denez (zailtzien “zebiltzan”, non -ie- pleonastikoa den, doazte, zijoazten eta kalakoetan bezala), eta -b- hori analogiaz sortua da, laguntzaileko adizkietatik (debie, zabien) gaizki moztuz aterea, hor -u-tik heldu baita (<*deu+ie, cf. lehenaldian dau “du”).

Baina Ergoienean -e dugu:

goaiko modernidadekue baakie

6-Era bertsuan, batuazko -e- morfemarako (zaie, die, etb.), iparreko goi nafarreran eta hegoaldeko goi nafarreran -ote- dugun lekuan, -obie- dugu Etxarrin eta -oe- Ergoienean (cf. iparreko goi nafarrera 7):

ardiyai gustatzen dakiyobielakos gehiei

7- -zu morfemaren plurala (batua -zue) -zubie da Etxarrin (hor ere seguraski -ie tik, -b- erantsia delarik):

zer iruitzen dakizubie hau, zer iruitzen dakizubie beste

8-Ergoienean, berriz, -zie (dezie, dakizie), hegoaldeko goi nafarreran eta iparreko goi nafarreraren parte batean bezala:

nahi deziena intzazie

9-Laguntzaile iragankorraren orainaldia gipuzkera kutsukoa da Etxarrin (det, dezu, deu, degu, dezubei, debie), baina Ergoienean eta Burundan -o- dun adizkiak era erabiltzen dira:

ikes daun (degun) pixke

nahi deziena intzazie

Nik soruen asko lan in dot

Nik lan in dot behieki eta idiyeki

gizona de trankilo ibilen don

10-Eduki aditzaren adizkiak -aka- erakoak dira Etxarrin eta Ergoienean (daka, dazka, zazkan). Baina -uka- erakoak Burundan:

geau bagendukatzien ikaagarrizko hiru arbola

setentaisiete duketzit

11- -n bukaera duten aditzetan (edan, egon, izan etb.), geroaldiko forma oso aldakorra da: Etxarri-Ergoienetan -nko erako formak aditzen dira (fanko, izanko...), dudarik gabe oso berriak (cf. hango, hemengo... etb.):

"Zu ez ba zaa trebe, al dotena nik inkoot, gizona"

Fabriken inkook

alkar jokan aspaldiyen ionko uzkeke

Baina -en erakoak ere badira, bai eta, itxuraz, bestelako bukaera duten aditzetan ere:

gizona de trankilo ibilen don

Burundan -ain ebakitzen dira bukaera horiek, Nafarroako euskara gehienean bezala:

Urtiak izein dia

12-Nor-Nori sailerako (batua zitzaion etb.), -KI- erroa erabiltzen da Etxarri-Ergoienetan, Sakanan bezala (cf. iparreko goi nafarrera 9), bai eta lehenaldian ere:

buruzagie esaten dakiyok, oai aguazilla esaten diore

eztakitena gustetu, eztotena entendittu

zer iruitzen dakizubie hau, zer iruitzen dakizubie beste

ardiyai gustatzen dakiyobielakos gehiei

nai iruditzen dakit hori biharrezkua litzekela, ezta?

berdiñe gertatu behar zakiyola

Baina Burundan, berriz, adizki estandarrak erabiltzen dira, -za- errodunak (zaio, zitzaion):

Asko gustatu zaira nei dantzia, asko

13-Normal erabiltzen dira, Sakana guztian bezala, -rik

erantsitako partizipioak (-turik etb.):

nahiko erreik bizi nok!

intxorrak plantatuik duketzi

oai galduik dao raso

14-baina gipuzkera kutsuko -ta formak ere ezagunak dira eta ugaltzen ari dira, antza:

hasi zan ikusita Urbasan gertatzen ai dana

15-Era berean, maiz aditzen dira -ikako (bokal harmoniaz -ikeko) tankerako izenlagunak (gipuzkeraz -tako/-dako):

eta hilikekuek e gutxi ya

16- Aurreko ezaugarri sistematiko xamarrez gain, esan gabe doa euskalki honetan estandarraz kanpoko makina bat adizki aditzen direla. Batuazko bertsioak argitzen du kasuan kasuko baliokidea zein den.

kus giñuben interesgarriye izengo litzekela (litzateke)

ta ez giñekigun (genekien)ez iak eta ez guk

eta ez zugubien (ziguten) erabaitzen gauze

alkar jokan aspaldiyen ionko uzkeke (hituzke)

Eta dotriñea, klaro, preguntatu in zuuten (zidan)

holaxe ibiltzen gindan (ginen)

jendiak ibazi iten dau (du) asko

Morkotsa esaten gendean (genion) guk

nolabaitte ux garbitan den (dauden)

17- Nafarroako gipuzkerak, beste hainbat euskalkik bezala, berritu egin du -t akabera duten adizkien erlatibo forma. Euskalki guztietako forma zaharra -dan, -dala (dudan, dudala, zaidala, etb.) zen, baina gaur doten, dotela, dakitela, etb. aditzen dira maizenik, dot, dakit, eta antzeko forma lotugabeen gainean berreginak:

Goai, ezin dotelakos fan

al doten lan guzie in dot

eztakitena gustetu, eztotena entendittu

18-Alderantziz, Burundan -da erako forma lotugabeak ageri dira, Ultzaman edo hegoaldeko goi nafarreran bezala, forma lotuetatik atereak:

Asko gustatu zaira nei dantzia, asko

19- -lako kausa atzizkiak -lakos aldakia du:

eztakibielakos mendiko girue nola dan da errespetatzen

Goai, ezin dotelakos fan

Ez zakielakos euskeas

 

IZENA

20- Pluralean ez dira bereizten nor eta nork ( -ak/-ek):

billera at uraitu giñuben Probintzia aldeko ta naparrak

21-Instrumentala -s da Etxarri-Ergoienetan:

izeiñes beteik eoten diela

izeiñan problemontas

eta aitte galduko ote nitzen bildurraaki garraxis

Baina Burundan -z forma estandarra erabiltzen da:

ta faten gindan San Pedrora oinez

eta mutilak etxez etxe ta

22-Nondik kasua egiteko -ti erabiltzen da, -k gabe. orobat jatorri bereko -gatik atzizkian: -gati.

horreati aukeratu giñuben hori

hasi zen abionetetati

zengati biyek ttattarrito atzuk dian

labrantzati

23- -arendako erabiltzen da eta ez -arentzat.

24-Burunda, Sakana eta Ergoien osoan, zertxobait zabaldu da -tik>-dik eta -ko>-go arau morfonologikoen aplikazio eremua, eta edozein kontsonanteren ondoan daude indarrean (eta ez beste euskalki gehienetan bezala n eta l-5en ondoan bakarrik: Aizkorazargo, Ondazgo (<Ondatz), Miguezgo (<Miguetz)... etb.

25-Artzain, arrain, haurtzain, eta antzeko hitzetan -ai erako formak erabiltzen dira, iparreko goi nafarreran (Baztanen ezik) eta hegoaldeko goi nafarrera guztian bezala: artzai, arrai, haurtzai etb.:

Orduben artzeiek lehendabizi, ezta?

26-Erdarazko -ón bukaerari bere hartan eusten zaio maileguetan (batuaz maizenik -oi): kamiona, botona. (baina ez zaharrenetan: arratoi).

27-Burundan a organikodun hitzak -ea jokatzen dira artikulua jasotzean, bizkaieraz bezala:

Asko gustatu zaira nei dantzia, asko

Lenoko jotia eta dantzia sanuo zan askoz e

Etxarrin eta Ergoienean ez da izaten halako arau fonologikorik, baina Ergoienean ere aditzen da inoizka -ea hori:

Eta dotriñea, klaro, preguntatu in zuuten

28-Ergoienean soziatiboaren -eki aldaki bat aditzen da, baina -ekin forma estandarrarekin lehian:

Nik lan in dot behieki eta idiyeki

aitte ta amaaki lanien

nola basuen egurretan, bi pareeki iguel, nola mendiyen egurretan

29-Datibo plurala -ai da:

ardiyai gustatzen dakiyobelakos gehiei

 

FONETIKA.

30- -i ondorengo asmilazio bustidurak klarki bereizten ditu Burunda (batere ezbaitago) eta Etxarri-Ergoienak (oso fuertea):

berdiñe gertatu behar zakiyola

kus giñuben interesgarriye izengo litzekela

izeñes beteik eoten diela

Eta dotriñea, klaro, preguntatu in zuuten

nei ez geo rekordatoio auskaldunik , e!

mendiyoiten alleatzien jende arrotzok

buruzagie esaten dakiyok, oai aguazilla esaten diore

nolabaitte ux garbitan den

beie behar ttu kondizio batzuk urtzeko ta

dena euskeas hitzeitten da

Cf. Burundan:

Hilik do bea

Gaztaina mozten bezela

ta faten gindan San Pedrora oinez

eta mutilak etxez etxe ta

jendiak ibazi iten dau asko

31-Etxarri-Ergoienetan, deklinabidean -i eta artikuluaren artean -y- iragaitzazko soinua sortzen da, gipuzkeran eta iparreko goi nafarreraren parte batean bezala: mendiya, ttikiya, herriya.

eztakibienak mendiye errespetatzen

behar da auriye

Gizakiyek lan gehiao, gizakiyek

Erakusle aurrean ere gertatzen da:

mendiyoiten alleatzien jende arrotzok

Burundan ere aditzen da:

Baia jornal txikiya

Baina zalantza askorekin:

Zengatik bizia hola zon

serioa bizimodua

32- -u ondoren ere, -b- epentesi bat sortzen da herri hauetan beretan: burube, alube, sakristaube:

Orduben goartu giñen

iak eztebiela hondatzen iak bizi behar dien lekube

tekniko ospetsubok

o kontubek

Bei, ni auskaldun lekuben jaiaua

Burundan, fenomenoa aldizka aditzen bada ere, askoz bakanago gertatzen da eta askotan ez da batere gertatzen:

serioa bizimodua

gue bizimodue

33-Etxea eta astoa bezalako hitzetan, Etxarri-Ergoienetan -e- hori itxi eta -i- bihurtzen da:

gaurko egunien desparasitantiek

mendiyoiten alleatzien jende arrotzok

bea fantzan urtien de

eztakibielakos mendiko girue nola dan da errespetatzen

eta hilikekuek e gutxi ya

Nik soruen asko lan in dot

goaiko modernidadekue baakie

Burundan ere izaten da holako zerbait baina askoz ere bakanago gertatzen da:

irrutikuek

jendiak ibazi iten dau asko

Urtiak izein dia

cf. inflexiorik gabe:

serioa bizimodua

Morkotsa esaten gendean guk

34-Bokal harmonia (dirua>dirue, ogia>ogie) oso fuertea da Etxarri-Ergoienetan, Sakanan bezala, nola morfema artean nola morfema barrenean:

kus giñuben interesgarriye izengo litzekela

animeli bereziye

Fabriken inkook

o kontubek

Nafarroako gipuzkeran, i eta u oso azalekoak (e eta o-tik eratorriak, ikus 33. puntua) diren kasuetan ere gertatzen da harmonia, Bizkaiko euskalki zenbaiten antzera eta Nafarroan beste inon ez bezala:

eta hilikekuek e gutxi ya

gaurko egunien desparasitantiek

Nik soruen asko lan in dot

bea fantzan urtien de

Burundan ere joera zerbait bada harmonia egiteko, baina ez hain sistematikoa:

serioa bizimodua

gue bizimodue

Gaztaina mozten bezela

Urtiak izein dia

Oaiko gaztiek... oaiko gaztiek

35-Iparreko goi nafarreran ez bezala, Nafarroako gipuzkeran oso bakan baizik ez da gertatzen deklinabideko hiatoen asmiliazio erabatekoa (baserrin, ogik, etxek, eskuk, etb.). Aldizka, halare, halako batzuk aditzen dira:

denboa gutxiko laister eltzik itea

Bea beharrik gu beste pasta klase atekok gaituk

Baina jeneralean beren hartan eusten zaie hiatoei, aipatu iragaitza soinuak lagun direla (cf. 30 eta 31):

Orduben goartu giñen

gaurko egunien desparasitantiek

eztana gelditzen minutu batien de

alkar jokan aspaldiyen ionko uzkeke

36-Nafarroako gipuzkerak bere-bereak ditu (baina Sakanan ere gertatzen da) kontsonante bat galdu ondoren elkar jotzen dutela gelditu diren bokalen asimilazioa, batez ere deklinabidean, -r- galtzearen ondorioz: amaakin (<*amaekin <amarekin), Rosaritooki (<*Rosaritoeki <Rosaritoreki), katubaana (<*katubaena <katubarena), goldaaki (<*goldaeki <goldarekin, golda “arado”). Ageri denez, bokal atzekariena nagusitzen da.

37-Hortik bokal luze (bikoitz?) mordoa sortzen da:

aitte ta amaaki lanien

eta aitte galduko ote nitzen bildurraaki garraxis

Luzioona, Mariaana,

Ergoienean hitz barrenean ere gertatzen dira asimilazio horiek: ataa “atera”<atea<atera; paatea “pareta” <paetea <paretea; abaatsa<abeatsa<aberatsa... etb. Baina ez Etxarrin: atia “atera” (<atea<atera); abiatsa “aberatsa” (<abeatsa < aberatsa).

38-Aditz zenbaitetan aldizka aferesia (lehenbiziko bokala galtzea) gertatu da:

kus giñuben interesgarriye izengo litzekela

39-Maizago gertatu da partizipioak azken bokala galtzea laguntzailearen eta behar edo nahi-ren aurrean direla (apokopea):

ikes daun pixke

Eman zuuten zaplasteko at , Hara! Zeruko izarrak eta guzi ikus nittuna, e!!

40-Etxarri-Ergoienetan, joeraz, ai diptongoa ei bihurtzen da, Sakanan bezala:

izeiñes beteik eoten diela

Orduben artzeiek lehendabizi, ezta?

beie behar ttu kondizio batzuk urtzeko ta

eta nere ama de bei

Bigarrena de bei, eta artue de bei, eta erremolatxa de bei

41-Burundan alderantzizko bilakaera gertatzen da: ei>ai: goizai “goizegi.

42-eu diptongoa au bihurtzen da Nafarroako gipuzkera osoan, Ultzaman bezala:

behar da auriye

ikes daun [<deu] pixke

nei ez geo rekordatoio auskaldunik iñ, e!

Goaiko auskerooi eztot entenditzen!

jendiak ibazi iten dau [<deu] asko

43-Badirudi denboraz r/d nahasketa izan zela, nahiz gaur, antza ez dagoen. Adibidez de aditzen da beti ere-ren ordez: ni de bai (ni re bei):

eta nere ama de bei

bea fantzan urtien de

44-Joan, jarri, jasa, jende eta antzeko hitzetan Nafarroako gipuzkerak j du hasierako soinua:

mendiyoiten alleatzien jende arrotzok

alkar jokan aspaldiyen ionko uzkeke

Baia jornal txikiya

LEXIKOA

45-Nafarroako gipuzkera, beste arlo guztietan bezala hitz-kontu ere oso euskalki karakterizatua da. Asko dira herri hauetan baizik aditzen ez diren hitz, aldaki eta adierak: udx “ur” (dx hori afrikatu sabaikari ahostuna da; hitz honetan besterik ez da erabiltzen); itzoo edo itzoi, “igo” (seguraski *itzoge batetik; cf. hegoaldeko euskara itzego “zaldiz ibili”, itzegaitabere “zamari”; itzoo Sakanan ere erabiltzen da); erabai “erabaki”; ebai “ebaki”; urai “eduki” (hiru hitzotan ageri denez, batuazko -ki aditz morfema -gi da hemen, Bizkaian bezala); ezan “izan” (Ergoienean bakarrik); bekala “bezala” (Ergoienean bakarrik); buruzagi “almiente” (albinte ere esaten da maiz); intxor “intxaur, intxaur”, arrontz “arraultz”; raso/arraso “arras, erabat, arrunt”; apiz “apaiz” (Burundan bakarrik; Etxarri-Ergoienetan apez); eta azkenik eltzik itea fan “hil” bezalako esapideak (eltzeak egitera joan):

nolabaitte ux garbitan den

da itzoo giñen

eta ez zugubien erabaitzen gauze

arduroi urai ta

ba gehio estudio in be, gehio arduraik urai be

tximista bekala ez

Gaztaina mozten bezela

buruzagie esaten dakiyok, oai aguazilla esaten diore denboa gutxiko laister eltzik itea

intxorrak plantatuik duketzi

Arrontza ta irin ta esene

oai galduik dao raso

Zian bi apiz anaiek

46-Franko dira, bestetik, ez euskalki honetan bakarrik baina bai maizenik Nafarroako euskalkietan aditzen diren hitz eta aldakiak: goartu “ohartu, konturatu”; Probintzia “Gipuzkoa”; baia “baina”; fan “joan”; orai “orain” (Etxarri-Ergoienetan goai ebakitzen dute; Burundan oai); iyor, iyora, etb. “inor inora etb.” (azken lau aldakiok, harrigarria badaere, zaraitzuera eta aezkerarekin amankomun ditu); oldio “goroldio”; bage “gabe”(bee ebakitzen dute Etxarrin, eta bai Ergoiena eta Burundan); beix “berriz” (hegoaldeko gipuzkeran ere bai); trebe izan “gauza, gai izan”(Nafarroako euskara gehienean; cf. erdaraz atreverse); gizaki “gizaseme” (termino markatua, emakume-rekin aurkez aurk); irruti “urruti”; saldo “(ar)talde”:

Orduben goartu giñen

billera at uraitu giñuben Probintzia aldeko ta naparrak

beie behar ttu kondizio batzuk urtzeko ta

Baia jornal txikiya

bea fantzan urtien de

ta faten zan Bizkaiaa

primera komuniyua ein eta kasik goai bittartien

Oaiko gaztiek... oaiko gaztiek

iyor molestatu bai

erreketan ioten dien oldiyo ta belarrak

ba gehio estudio in be, gehio arduraik urai be

iyor molestatu bai

Gizona pai

beix e bota in dittubiela aurten

"Zu ez ba zaa trebe, al dotena nik inkoot, gizona"

Gizakiyek lan gehiao, gizakiyek

irrutikuek

hemen arsaldo at

47-Nafarroako gipuzkeran eta oro har euskara mintzatuan erdaratiko mailegu asko erabiltzen dira. Batzutan oso hitz orokor eta zabalduak dira (entendittu); batzutan, berriz, ez dira inoizka baizik esaten: preguntatu. Ohargarria da nola erabiltzen duten tia “izeba” hitza, beregaingo izen gisa, baina izu, berriz, izen berezi baten aurrean (izu Petra):

Tia, bea zu, ordia, auskaldune za

Hala esan zien izu Petrak. Bei.

Goaiko auskerooi eztot entenditzen!

Eta dotriñea, klaro, preguntatu in zuuten

Maiz, erdarazko tarteki bat sartzen da euskarazko esaldi batean, eta maiz, halaber, zenbakiak erdaraz esaten dira:

Eta ni, deseando

zengatik gue aitta izan da toda la vida izutiye basuen da ibiltzeko

setentaisiete duketzit

 

SINTAXIA

48- -n bidezko erlatibo murriztaileak libre du denetariko harreman gramatikalak adieraztea, euskara idatzian debeku litzatekeen kasuetan ere:

Eman zuuten zaplasteko at , Hara! Zeruko izarrak eta guzi ikus nittuna, e!!

49-Euskalki guztian erabiltzen da zer(en)gati kausa juntagailua, dela hutsik, dela adizkian -n duela:

zergatik goartu giñen

zengatik gue aitta ezan da toda la vida izutiye basuen da ibiltzeko

zengati biyek ttattarrito atzuk dian

Zengatik bizia hola zon

50-Nolabaitte (adizkian -n duela) euskalki honetako juntagailu esklusiboa da, Etxarrin behintzat:

Ta nolabaitte hemen Sakanan eztien nolanahi ikusten

nolabaitte ux garbitan den

51-Hitz ordena euskara idatzian baino askoz libreagoa da. Maiz aditzen dira batuan agramatikalak liratekeen esaldiak: adibidez, adizki sintetiko bat ba gabe esaldi buruan:

Zian bi apiz anaiek