Euskalkiak

Orri honetan eskualdeetako eta herrietako euskalkiak aurkituko dituzu, bi modutan sailkatuta: Louis Lucien Bonaparteren tradiziozko sailkapenaren eta Koldo Zuazoren egungo sailkapenaren arabera. Horietako bakoitzean klik eginez, euskalkiaren deskribapena eta dagozkion herriak aurkituko dituzu.

Aezkera

Aezkoako ibarrean mintzatzen den euskara da. Bonaparte printzeak bere sailkapenean mendebaldeko behe nafarreratzat jotzen du Aezkoako euskara. Baina ezin uka oso nortasun berezia duela eta agian beregaingo euskalkitzat jo daitekeela. Horrela egiten da Orotariko Euskal Hiztegian,eta baita hemen ere.

Berriki egindako doktoretza tesi batek, Iñaki Kaminorenak, xehero ikertu du aezkera.

Euskalki hau itzali hurren dago, nahiz eta zaraitzuera baino biziago dagoen. Oraindik badira euskalki honetako hiztun franko, baina salbuespenez ez bada, transmisio naturala etenda dago.

Euskara mintzatuaren ezaugarri orokorrez gain, aezkera honako ezaugarrietan aldentzen da batueratik:

Morfologia (aditza,izena)/Fonetika/Lexikoa/Sintaxia

MORFOLOGIA

Aditza

1- Hegoaldeko goi nafarreran bezala, lehenaldiko adizkietan -n falta da:

Eguberriak izaten zire puskan pobreago

orduan bizi gine pobre

Pasten ginuze esto... igual orei bezein alegre edo...

ezbaiginue ezaundu guk

horrek bazazki eta kantu pollitak

bida, eta oino eta memoria ona zauke ta kantatze zitue

baia gazte bainitze

Baina bakanka bada ere, - n dun formak ere aditzen dira batzutan:

eta hiltzen ginuen txerria

gauren klasera, pasten ginuzen

2- N or-nori-nork saila egiteko - erau - erroa erabiltzen da (eskuarki - au - laburtua), Iparraldeko euskaran bezala:

erran dauzunak

erraten beitaeu (< dauegu ) bordak

Hirugarren pertsonetan, ordea, - ako - ( dakot ) gisako adizkiak erabiltzen dira, zaraitzueran eta hegoaldeko goi nafarreraren parte batean (Mezkiritz) bezala.

3- - a - agertzen da adizki sintetikoen lehenaldian: nakien, zakien, zabilen... etb, (batua neukan, zebilen ... etb.):

horrek bazazki eta kantu pollitak

bida, eta oino eta memoria ona zauke ta kantatze zitue

Baina cf. zego , - e -rekin, Zaraitzun bezala:

ta zeo einik, ona, elizatotto bat, einik zeo

4- Ditut, dituzu eta antzeko adizkietan hasierako silaba galdu da (aferesia), hegoaldeko goi nafarrera eta iparreko goi nafarrera gehienean bezala: tut, tuzu etb.

5- Nor-nork sailaren orainaldiko bigarren pertsona pluralak - zie hartzen du (batua - zue ), hegoaldeko goi nafarreran eta iparreko goi nafarreraren parte batean bezala.

6- - n bukaera duten aditzetan ( edan, egon, izan etb), geroaldiko formak - en hartzen du, eskuarki - ain ebakia:

nik izain nitue nik hamasei urte?

Izein du, pues, hogei urte edo gala

7- Hegoaldeko goi nafarreran eta iparreko goi nafarreran bezala, eta Erronkarin eta Zaraitzun ez bezala, nitze (n) erabiltzen da Aezkoan, - n - gabe (batua nintzen ):

baia gazte bainitze

8- Hegoaldeko goi nafarreran bezala, euskalki honetan normal erabiltzen dira - rik erantsitako partizipioak, iparreko goi nafarreran bakan baizik edo batere erabiltzen ez direnak (Sakanan ezik):

baia goixtar buelta eginik gandik oines

ta zeo einik, ona, elizatotto bat, einik zeo

hotzak izoztuik elurrean gor egoten zire

Inoizka, ordea, - ta ( iganta ) gisako formak ere aditzen dira, gipuzkeran eta iparreko goi nafarreran erabiltzen direnen modukoak. ta hori bere hartantxe mantentzen da - n ren ondotik ere (cf. gip. - da ).

9- Aurreko ezaugarri sistematiko xamarrez gain, esan gabe doa euskalki honetan estandarraz kanpoko makina bat adizki aditzen direla. Batuazko bertsioak argitzen du kasuan kasuko baliokidea zein den:

gauren klasera, pasten ginuzen [ =genituen ]

ezbaiginue [ =genuen ] ezaundu guk

Ferietra ere behin, behin egon niz [ =naiz ] Otsagin

guzioak gala gindailtze [= genbiltzan ]

ta beti gindaude [ =geunden ], pues, aziendekin

IZENA

10- Aezkoan, hegoaldeko goi nafarreran bezala, ongi bereizten dira nor eta nork pluralean ere (- ak eta - ek) :

ya etxean oreikoek, telebisionea

11- Instrumentala beti -s da:

Karreteras, karreteras

baia goixtar buelta eginik gandik oines

ardien ileas oihal eiten ze

beti etxetra bildus

12- Genitibo singularraren kontrakzio ohikoa - ain da:

eta dientistaingana, haginein atratzera

13- Zenbakietan - tan erako formak erabiltzen dira: hirutan hogei , lautan hogei (="hirurogei," laurogei):

Lauretan hogei ta bida.

14- N ondik kasua mugagabe eta pluralean egiteko, - tarik erabiltzen da (eskuarki - taik laburtua) :

Ronkaldik eta guzietaik

baia ardoa eta likore ta hoeteik

15- - arendako erabiltzen da eta ez - arentzat.

16- Erdarazko -ó n bukaerari bere hartan eusten zaio maileguetan (batuaz eskuarki - oi ): pantalona, perdigona, kamiona, botona, xabona :

eta kamion gartan itzuli gine guziak

Baina mailegu zaharrenetan aezkerak (eta hegoaldeko goi nafarreraren parte batek), - io moldaera bat ageri du, - oi tik eratorria ( montio < montoi < montón ):

montioan ler fan baigine koadrilla

Cf. hegoaldeko goi nafarreran arratio (sario (

17- Erdarazko - ion bukaera moldatzeko bi modu nagusiak aditzen dira Aezkoan (- zio eta - zione ):

ezta familietan galako, galako unioneik nola len

ya etxean oreikoek, telebisionea

Baina cf.:

eta xateko tenorean ere ezta komunikazio

18- Erakusleek hasierako g- bat ageri dute, hegoaldeko goi nafarrera historikoaren parte batean bezala (Erronkarin eta Zaraitzun, berriz, k -): gau, gori, gor etb. :

kantatzen zituzte gaek

hotzak izoztuik elurrean gor egoten zire

ezta familietan galako, galako unioneik nola len

konserbatzen da gura gala-gala

gori gori segido

eta kamion gartan itzuli gine guziak

orei atratzen dira geendik berant etxetik

baia goixtar buelta eginik gandik oines

gartik bada ezautzen nitue tienda gaek eta gaetan erosten nue zerbeit ekartzeko

ta ugalde bazter gortan

Baina bakanka bada ere, 0- formak ere aditzen dira batzutan, agian kanpoko hizkeren eraginagatik edo mintzakidearen euskarara moldatu nahiagatik:

heben etxean etze bordeik

baia ardoa eta likore ta hoeteik

hor libro hortan eta daon tia horrek

eta hemengo tierran

19- Euskalki honek, zaraitzuerak bezala, libre du sintagma mugagabeak egitea euskalki gehienetan debeku litzatekeen kasuetan ere:

Eguberriak izaten zire puskan pobreago

feria gartan ze behi ta ardi ere bai

atratzen ze ardi ta ahuntz eta behi

20- Ene posesibo zaharra usadio normalean dago, penintsulako euskalki gehienetan bere jatorrizko funtziotik lekutua badago ere:

ta ene izena Segundo Arostegi

Ene tio batek ze harek zazki guziak ene tio batek

ene barrideko emazteki bat franko zarra

ene gaztezutuan ta len ta

21- Izenorde intentsiboak ekialde eitekoak dira: guhaur, nihaur, etb.

FONETIKA

22- Hegoaldeko goi nafarreran eta zaraitzueran bezala, i bokalaren ondotik ez da n-ren asimilazio bustidurarik gertatzen:

orduan bizi gine pobre

kantuak eta euskaras Amaberkina hari

ta zeo einik, ona, elizatotto bat, einik zeo

Baina aezkeran i bokalerdiaren ondotik ere ez (bai, berriz hegoaldeko goi nafarreran eta zaraitzueran):

bida, eta oino eta memoria ona zauke ta kantatze zitue

baia goixtar buelta eginik gandik oines

23- Ez t ez l ez dira i ondotik bustitzen:

kantatzen zituzte gaek

beitigotik ere...

Bai, eiten ze orduan oihal

ardien ileas oihal eiten ze

Sabaikariak txikigarrietan, hitz adierazkorretan eta mailegu berrienetan baizik ez dira aurkitzen:

horrek bazazki eta kantu pollitak

ta zeo einik, ona, elizatotto bat, einik zeo

montioan ler fan baigine koadrilla

24- Deklinabidean, - ea ( etxea ) eta - oa ( ardoa ) ez dira - ia , - ua ebakitzen (bai, berriz, zaraitzueran):

Eguberriak izaten zire puskan pobreago

hotzak izoztuik elurrean gor egoten zire

ya etxean oreikoek, telebisionea

eta xateko tenorean ere ezta komunikazio

Larrazkenean bai

faten gine estalgunean

ardien ileas oihal eiten ze

baia ardoa eta likore ta hoeteik

Ni akordatzen niz larrazkenekoa...

gero primadakoan ni ez niz egon

Beti izan da herria abratsagoa

25- Zaraitzueran bezala, ez dago bokal harmoniarik ( dirua>dirue, ogia>ogie ) (bai, berriz, hegoaldeko goi nafarreran):

eta hiltzen ginuen txerria

baia ardoa eta likore ta hoeteik

Beti izan da herria abratsagoa

orduan bizi gine pobre

kantuak eta euskaras Amaberkina hari

26- Ai diptongoa ei bihurtu da askotan:

eta klaro orei duela berrogei urte

Pasten ginuze esto... igual orei bezein alegre edo...

pues beti zerbeit erosten nue gaetan

erraten beitaeu bordak

heben etxean etze bordeik

baia ardoa eta likore ta hoeteik

Eguberrietako Amabirjinein zerak baia utzi zire

eta dientistaingana, haginein atratzera

Izein du, pues, hogei urte edo gala

Baina ez beti:

baia ardoa eta likore ta hoeteik

ezbaiginue ezaundu guk

baia gazte bainitze

nik izain nitue nik hamasei urte?

Ronkaldik eta guzietaik

guzioak gala gindailtze

Ageri denez, baia `baina´, bait- eta bai hitzetan maizenik eutsi egiten zaio jatorrizko diptongoari.

27- Oso maiz gertatu da hitz barrengo bokal bat galtzea (sinkopa), baina ez zaraitzueran bezain maiz, halare:

*Hitz solteetan: Libro, atra, abrats, abre... etb:

orei atratzen dira geendik berant etxetik

eta dientistaingana, haginein atratzera

Beti izan da herria abratsagoa

hor libro hortan eta daon tia horrek

*Deklinabidean nora kasuan (- tara, -tera > - tra ):

beti etxetra bildus

Ferietra ere behin, behin egon niz Otsagin

edo oihan batra iorri ta egoteko

Baina zaraitzueran ez bezala, - turik ez da sinkopatzen:

hotzak izoztuik elurrean gor egoten zire

28- Joera dago yod bokal artean galtzeko; badirudi erakusleetan konplitu dela gehienik prozesu hau:

baia ardoa eta likore ta hoeteik

gartik bada ezautzen nitue tienda gaek eta gaetan erosten nue zerbeit ekartzeko

29- Zaraitzueran eta hegoaldeko goi nafarreran bezala bait + laguntzailea lotzeko arau fonologikoak diferentexko ari dira: baiginen, baizen, baigara, baina beti baita :

ezbaiginue ezaundu guk

montioan ler fan baigine koadrilla

Baina cf. baitago, batuaz bezala:

erraten beitaeu bordak

30- joan, jarri, jende eta antzeko hitzetan, aezkerak, zaraitzuerak eta Erronkarierak bezala (eta bai hegoaldeko goi nafarrera historikoaren parte batek ere), x- du hasierako soinua:

eta xateko tenorean ere ezta komunikazio

Baina j- ere aditzen da inoizka, agian kanpoko eraginagatik edo mintzakidearen euskarara moldatu nahiagatik:

ler jende ta azienda ta

Eguberrietako Amabirjinein zerak baia utzi zire

Birjina hitzerako, cf. Amaberkina ere, beste euskalki bateko j-dun forma baten moldaera lokala baita.:

kantuak eta euskaras Amaberkina hari

LEXIKOA

31- Hitz gutxi aurkitzen dira corpusean Aezkoan baizik erabiltzen ez direnak, baina bai franko, berriz, maizenik Ekialdeko Nafarroan aditzen direnak (hau da: hegoaldeko goi nafarreran, eta Pirinioko hizkeretan): puskan konparatiboetan (zaraitzueran eta hegoaldeko goi nafarreran bezala), baia `baina´, fan `joan´, ior `inor´ (hiru aldakiok zaraitzueran ere erabiltzen dira eta bai, harrigarria bada ere, Sakanan ere), yago `gehiago´, zaraitzueran eta hegoaldeko goi nafarreran bezala, altzin `aurre, aitzin´, zaraitzueran eta hegoaldeko goi nafarreran bezala, ler `asko, anitz´ (agian hitz hau Aezkoan baizik ez), ugalde `ibai´, eremu honetan guztian, estalgunean `izkutuan´, gaztezutu `gaztezaro´, ezaundu ` ezagutu ´ (zaraitzueran bezala), larrazken `udazken ´, eremu honetan guztian:

puskan pobreago

baia ardoa eta likore ta hoeteik

eta kanpo fanaskeos

montioan ler fan baigine koadrilla

ler jende ta azienda ta

ta ugalde bazter gortan

faten gine estalgunean

ene gaztezutuan ta len ta

ezbaiginue ezaundu guk

Larrazkenean bai

Ni akordatzen niz larrazkenekoa...

32- beste hitz batzuk besterik gabe ekialdekoak dira (Iparradeko euskalkietan ere erabiliak): oino `oraindik, biziki `oso´, bertze `beste´, artio `arte ´, igorri `bidali´, barride `auzo´, bortz `cinco´, berant `tarde´, emazteki `mujer´:

bida, eta oino eta memoria ona zauke ta kantatze zitue

edo oihan batra iorri ta egoteko

ene barrideko emazteki bat franko zarra

orei atratzen dira geendik berant etxetik

ene barrideko emazteki bat franko zarra

SINTAXIA

33- Galdegilerik gabeko galderetan - a aditz atzizkia erabiltzen da.

34- Euskalki honetan - larik atzizkiak - nean lekutu du denbora funtzio guztietatik.

35- Arruntak dira, zaraitzueran eta Erronkarieran bezala, nola bidezko konparatiboak:

ezta familietan galako, galako unioneik nola len

36- Aezkerak zilegi du - te / tze- dun aditz izenen objetoa genitiboan jartzea:

eta dientistaingana, haginein atratzera .